مسئوليتهايى است . ولى بحث ما فعلًا در بخش اول است . مقصود تنها مسئوليت شرعى نيست ، مسئوليت انسانى در خود و در برابر اجتماع نيز نوعى مسئوليت است و لااقل امروز مورد قبول است . انجام اين مسئوليتها مستلزم رشد داشتن است . 9 . ما بايد بدانيم كه دو راه بيشتر در پيش نداريم : يا بايد رشيد باشيم و خودمان زمام كار خود را در دست بگيريم و يا ديگران خواهند آمد و متولى ما و قيم ما و بلكه مالك ما خواهند شد ، و العبد و ما فى يده كان لمولاه . رشد و آزادى : ما يا بايد رشيد باشيم و آزاد و يا غير رشيد و برده . آزادى را با شعار و زنده باد و مرده باد نمىتوان به دست آورد . عمده در آزادى ، رشد و لياقت و به قول نقىزاده در مقدمه كتاب آزادى و حيثيت انسانى كاراكتر شخصى است . ما يا بايد رشيد باشيم و مديريت داشته باشيم و رهبرى بكنيم و يا بايد غير رشيد [ باشيم ] و ما را اداره و رهبرى بكنند . روحانيت : وظيفه روحانيت در رشيد بار آوردن ملت اسلام : 10 . روحانيت ما خيال مىكند مسئوليتش فقط ابلاغ چند مسأله فرعى است ، آن هم مسائلى كه هزارها بار زير و رو شده و فقط به شكل سنتى و تكرار مكرر است و از باب اينكه تعبداً تقليد ميت جايز نيست و مردم تعبداً بايد از سلفى به خلفى مراجعه كنند ، و حال آنكه مسئوليت اصلىاش ايجاد رشد و لياقت و اعطاى شناخت اسلام و فرهنگ اسلامى و سرمايه هاى اسلامى و تاريخ اسلام و معرفى مكتب اسلام به صورت يك مكتب و يك ايدئولوژى و جهانبينى اسلام است . 11 . تعبير و بيانى دهاتيهاى ما دارند درباره بلوغ كه آن را خودشناسى تعبير مىكنند . وقتى كه مىخواهند بگويند فلان بچه بالغ شده مىگويند خودش را شناخته است . بسيار عالى و زيبا و پرمعناست .